Керү
Парольне алмаштырырга
Парольне алмаштырырга

Парольне онытсагыз, E-Mail адресыгызны кертегез. Парольне алмаштыру өчен кирәкле мәгълүмат E-Mail адресына җибәреләчәк.

Шәхси кабинетка керү
Техник ярдәм күрсәтүгә хәбәр җибәрү
Размер:
AAA
Цвет: CCC
Изображения Вкл.Выкл.
Обычная версия сайта
17.11.2020, 09:54

Казан психологы: «Аралашучан бала һәрвакыт каршылыкларны җиңәргә юл табачак»

Лилия Сафина психологның күбрәк кемгә - балаларга яки әти-әниләргә кирәк булуы һәм идеаль әни һәм әти булырга омтылырга кирәкме-юкмы икәнлеге турында сөйләде.

Фото: Лилия Сафинаның шәхси архивыннан

(Казан шәһәре KZN.RU, 17-нче ноябрь, Алена Мирошниченко). Бөтендөнья бала көне ел саен 20-нче ноябрьдә билгеләп үтелә. Бу дата балаларның психик сәламәтлегенә һәм дөрес үсешенә игътибар итәргә чакыра. Психологның күбрәк кемгә - балаларга яки ата-аналарга кирәк булуы, идеаль әни һәм әти булырга омтылырга кирәкме-юкмы икәнлеге турында KZN.RU порталы укучыларына үзизоляция һәм дистанцион рәвештә аралашу шартларында «Ышаныч» социаль хезмәт күрсәтү үзәгенең педагог-психологы Лилия Сафина сөйләде.

«Ата-ана булу өчен махсус курслар узарга кирәкми»

Лилия Мансуровна, балаларга психолог белән эшләү ни дәрәҗәдә кирәк?

Л.С.: Психолог - ул өстәмә белгеч. Балаларны аның янына йөртү мәҗбүри түгел. Шул ук вакытта өлкәннәр үз балалары өчен борчылалар, кирәгеннән артык кайгырталар яки, киресенчә, балаларга карата начар хисләр кичерәләр икән, психолог белән очрашулар кирәк.

Бала турында кирәгеннән артык кайгырту - ашыгыч рәвештә психологка барырга кирәк булган очрак. Әгәр моның алшартлары бар икән, белгеч белән эшне балага узганчы ук башларга мөмкин. Ата-анага үз ролен билгеләргә ярдәм итәргә кирәк. Без еш кына үз куркуларыбыз, шомнарыбыз яки өметләребез белән үз-үзеңне тотуның табигый, биологик һәм табигый формалашкан моделен өстәмә рәвештә йөклибез. Әйе, ата-ана булу - катлаулы хезмәт һәм зур җаваплылык. Әмма моның өчен махсус курслар узарга кирәкми.

Психолог белән балаларның эше турындагы сорауга әйләнеп кайтып, бу балага ниндидер сыйфатларын үстерергә ярдәм итәргә кирәк булганда зарур, дип әйтәм. Мондый очракларда белгеч ата-аналарны балалар үсеше мәсьәләләре буенча консультацияли һәм тәкъдимнәр бирә. Моннан тыш, гамәли психологлар баланы үстерүгә ярдәм итә торган кирәкле аралашуны оештырырга ярдәм итә ала. Кайвакыт бу үсеш үзәкләрендә төркемнәрдә уздырыла, хәзер - консультация форматында.

Баланың психик сәламәтлегенә нәрсә күбрәк йогынты ясый?

Л.С.: Әти-әниләрнең психик сәламәтлеге. Бала гаиләдә яшәгән вакытта, ул әти-әнисенә бик бәйләнгән. Хәтта ул яшьтәшләре белән аралашуда ниндидер кыенлыклар кичерсә дә, нәкъ менә ата-аналар аңа ярдәм, кайгырту бирәләр, проблемаларны хәл итү ысуллары турында сөйлиләр. Әни һәм әти бала өчен үрнәк булып кала, алар проблемаларны хәл итүнең гамәли ысулларын бирә, шул ук вакытта моны үзләре дә аңламый. Балалар ата-аналардан әйләнә-тирәдәгеләр белән үзара бәйләнеш ысулларын үзләштерә. Шуңа күрә ата-ана яхшырак аралаша белгән саен, аның баласына да җиңелрәк.

Әмма балаларның психик сәламәтлегенә шулай ук социаль, икътисади шартлар да йогынты ясый. Ягъни аның тормыш шартлары әйләнә-тирәдәгеләрнең яшәү шартларыннан нык аерылырга тиеш түгел. Өстәвенә, теләсә кайсы якка: плюска да, минуска да.

«Идеал булырга омтылу - ул эчке януга һәм психик тайпылышларга китерә торган юл»

Берничә киңәш бирегез әле, бала психик яктан сәламәт булсын өчен ата-анага нәрсәне катгый эшләргә һәм үзен ничек тотарга ярамый.

Л.С.: Ата-аналарга үз-үзен бала хакына корбан итәргә кирәкми яки, әгәр дә бу мәҗбүри чара булса да, аларның көченнән югарырак булган эшне эшләргә кирәк түгел. Һәрхәлдә, бу мөнәсәбәтләрдә үз эзен калдыра, аларга зыян сала һәм гаилә составына йогынты ясарга мөмкин.

Шул ук вакытта бала юк дигән кыяфәт чыгарырга ярамый. Кайчак баланы караучы апаларга яки әбиләргә калдыралар, ә ата-ана аның белән бик сирәк кунак буларак аралаша. Болай булырга тиеш түгел.

Балаңны башкалар белән: уңышлырак туганнары, апалары, мәйданчыктагы күршеләре, яшьтәшләре белән чагыштырырга ярамый.

Шулай ук ата-аналар балаларын балачактагы үзләре белән чагыштырырга, үзләрен үрнәк итеп куярга тиеш түгел. Үз истәлекләрең турында сөйләргә була, әмма үз образыңны идеаллаштырырга кирәкми. Бу баланың күңелендә ышанмау хисе тудыра һәм аны ата-анасыннан ераклаштыра. Тәҗрибәдән реаль очракны сөйлим. Әни һәм әти мәктәптә медалистлар булган һәм хәзер балаларының мәсьәләне чишә алмавына аптырыйлар. Алар фикеренчә, бу бит бик гади! Бу очракта аңлашылмаучанлык көчәя генә. Һәркемнең үз юлы һәм үз казанышлары булуын истә тоту мөһим.

Идеаль ата-аналар булырга мөмкинме һәм моңа омтылырга кирәкме?

Л.С.: Идеаль ата-ана булырга омтылу комплекслар һәм хәтта имгәнүләр белән аңлатыла. Шулай була, кеше балачакта әти-әниләренең аерылышуын кичергән, авыр шартларда яшәгән, үзенә карата рәхимсезлек белән очрашкан. Өлкән яшьтә ул боларның бөтенесеннән үз баласын саклап калырга, идеаль булырга омтылачак.

Ләкин моны эшләргә кирәкми. Бу омтылышны аңларга, аны тотарга һәм үзеңне шундый моментларда туктатырга кирәк. Мондый очракларда сезне бу гамәлгә нәрсә этәргәнен аңларга тырышу мөһим. Идеал булырга омтылу - ул эчке януга һәм психик тайпылышларга китерә торган юл (үзеңне яки баланы шуңа китерергә мөмкин). Британия педиатры һәм балалар психоаналитигы Дональд Винникотт «җитәрлек дәрәҗәдә яхшы ата-ана» булу кирәк, ди. Менә моның белән мин килешәм. Ягъни үз үзенчәлекләреңә ия булу һәм камил булмау нормаль. Сезнең шартларда, сезнең балагыз белән яшәү өчен идеаль ысуллар турында беркайда да язылмаган бит.

«Бала хәрәкәтләнергә тиеш - бу шомлылыкка каршы профилактика»

Без барыбыз да пандемия кичерәбез, кемдер хәтта паникага бирелә. Балага бу вәзгыять белән бәйле барлык куркуларны һәм куркынычларны тасвирлау кирәкме? Һәм бу мәгълүматны ничек дөрес җиткерергә?

Л.С.: Хәзер бу ситуация чынбарлыкка әйләнде. Минемчә, куркыту, хәтта иң яхшы ниятләрдән дә, кирәк түгел. Сүзләр 10%-ка гына үзләштерелә. Мәгълүматны даими рәвештә гамәлләр белән ныгытырга кирәк. Иң мөһиме - ул үз үрнәгең һәм кагыйдәләрне үтәүнең мәҗбүрилеге. Әгәр дә бала әти-әнисенең битлек кигәнен, кулларын юуын һәм кагыйдәләрне үтәвен күрсә, бала да аның артыннан кабатлаячак. Нәкъ менә шулай без хәлнең җитдилеген күрсәтәбез. Чынлыкта исә без игътибар белән тыңлый һәм күзләргә карый башладык. Бездә сизгерлек тә, сиземлелек тә артты. Хәзер, битлек киеп, без эш буенча да төгәлрәк сөйләшәчәкбез. Моннан тыш, без кешеләрне йөз буенча гына түгел, ә гомуми рәвеше буенча да тануыбызны аңладык.

Килеп туган эпидемиологик вәзгыять һәм моның белән бәйле чикләүләр баланың хәленә һәм аны дөньяны кабул итүенә ничек йогынты ясый?

Л.С.: Балаларга күбрәк изоляция, дүрт дивар эчендә ябылу йогынты ясый. Бу чор авыр булды, һәм бу күренә. Бигрәк тә йөри генә башлаган, бу сәләтләрне үстерүгә мохтаҗ булган балаларга авыр, ә үзизоляция аркасында алар хәрәкәтләрдә чикләнгәнде.

Ниһаять, балалар мәйданчыкларын ачкач, балалар шатлык һәм бәхет белән тулды, алар яңадан дөньяны тоя, ишетә һәм сизә алдылар. Бала бу яшьтә хәрәкәт итәргә тиеш, шул исәптән бу шомлылыкка каршы профилактика да. Шомлылык тән кысылуларына китерә. Аларны шулай ук хәрәкәт аша гына җиңеп була. Шуңа күрә мин балаларга уйнарга мөмкинлек бирергә киңәш итәм. Мәсәлән, футбол һәм туп ату балалар арасындагы контактның минимум булуын күздә тота, бүген бу бик актуаль.

«Аралашуга хәтта онлайн да чыкмый торган балалар бар»

Бала һәм аның сәламәтлеге өчен дистанцион укыту - бу яхшымы әллә начармы? Балалар өйдә калып һәм яшьтәшләре белән онлайн аралашып, нәрсәдер югалтамы?

Л.С.: Әгәр алар онлайн аралашсалар, бу алай ук начар булмас иде. Аралашучан бала һәрвакыт каршылыкларны җиңү юлларын табачак. Әмма хәтта онлайн аралашуга чыкмаучылар да бар. Монда әти-әниләрнең ярдәме кирәк. Баланың яшьтәшләре белән заманча ысуллар белән үзара хезмәттәшлеген җайга салырга, аңа йомылырга, күңелсезләнергә һәм кулларын төшерергә рөхсәт итмәскә кирәк. Туганнарга, дусларга бергә шалтыратырга, онлайн-бәйрәмнәр, туган көннәр үткәрергә мөмкин. Шул ук вакытта видеоконференцияне кушу мәҗбүри түгел, хәтта туганнарның тавышларын да ишетү мөһим. Эш эмоциональ аралашуны хуплауда. Баланың әңгәмәдәшенең хисләрен тавышыннан булса да тоюы бик мөһим. Югыйсә, социаль үсеш процессы акрыная.

Аннары балага компьютер артында азрак вакыт үткәрергә кирәклеген аңлату катлаулырак булмасмы?

Л.С.: Монда аңлату мөмкин түгел. Балага шөгыльләнү кызык булган тагын берәр нәрсә табарга кирәк. Ярдәмгә спорт, йөреп кайтулар килә, шулай ук Казанның кызыклы урыннарын эзләргә һәм тикшерергә мөмкин.

Минем фикеремчә, иң идеаль спорт - ул спорт ориентлашуы. Өстәвенә, аның белән өйдә дә, ишегалдында да да шөгыльләнергә мөмкин. Мәсәлән, без фишкаларны яки зур булмаган бүләкләрне төрле почмакларга яшереп, ишегалды яки фатирның карта-схемасын ясыйбыз, бу урыннарны картада билгеләп үтәбез, ә аннары квестлар үткәрәбез. Әти-әниләр һәм балалар вакытны актив һәм саф һавада уздырудан тыш, бу баланың пространстволы фикерләвен, ышанычын үстерә, җирлектә ориентлашырга, картаны укырга өйрәтә. Моннан тыш, әйләнешкә күп кенә яңа төшенчәләр керә, бигрәк тә кечкенә балалар өчен. Хәер, бу төрле яшьтәге балалар өчен кызык булачак. Шулай ук күршеләр яки дуслар белән ярышлар оештырырга мөмкин. Шулай итеп, балалар команда рухын тоя алачак.

«Балалар әни качкан дип уйларга тиеш түгел»

Кайбер әти-әниләр хәзер өйдә эшлиләр. Гаилә һәм эш арасында чикне ничек үткәрү яхшырак?

Л.С.: Партнер белән баланы, мәсәлән, киңәшмәләр вакытында карап тору турында сөйләшергә була. Күршеләр белән дуслашырга һәм балалар белән чиратлашып һавада йөрергә мөмкин. Бала белән янәшәдә һәрвакыт ниндидер сораулар белән мөрәҗәгать итәрдәй кеше булырга тиеш.

Әгәр андый мөмкинлек юк икән, хезмәттәшләрне кисәтергә кирәк, сез игътибарыгызны вакыт-вакыт балага юнәлтәчәксез. Балалар беренче урында булырга тиеш. Барыннан да элек, куркынычсызлык күзлегеннән. Ягъни үз эшеңне еш тәнәфесләр ясап, бала үзе генә ялгыз үткәргән вакытны планлаштырып оештырырга кирәк. Мин хәтта баланы туйдырып бетерергә киңәш итәр идем. Сабый үзенең игътибар үзәгендә икәнен белергә тиеш. Балалар, әни качкан, аңа комачауларга һәм үзең турында искә төшерергә ярамый, дип уйларга тиеш түгел. Киресенчә, бала тыныч кына уйный һәм әнисез рәсем ясый алуына сөенерлек булчын өчен, аңа һәрдаим игътибар итәргә кирәк. Ләкин балаларны мультикларга тапшырырга кирәкми, аннары алардан биздерү бик авыр булачак.

Бала белән тагын бер ысул белән шөгыльләнергә мөмкин, ул аңа вакыт озынлыгын аңларга өйрәтә һәм мөстәкыйль уен өчен уңай ярдәм итә. Башта сабакларда чәчәкләр ясыйбыз, ләкин берсен ябык калдырабыз. Аннары бала мөстәкыйль уйнарга тиешле вакытны сайлыйбыз, шуннан соң чәчәк таҗлары ачылган рәсем янына әйләнеп кайтабыз. Шулай итеп, без баланы мөстәкыйль рәвештә шөгыльләнгәнлеге, әнисенә эшләргә вакыт биргәне өчен мактыйбыз, шуңа күрә чәчәк тә ачылган. Озакламый яңадан эшкә чумарга туры киләчәклеген искәртәбез, карарбыз, тагын берәр нәрсә үсеп чыкмасмы. Әгәр бала игътибарын читкә юнәлтә һәм тыңламый икән, без әйтәбез: «Чәчәк әле үсмәгән, тагын бераз уйнап тор яки рәсем яса әле, зинһар». Соңыннан балага һичшиксез лаеклы чәчәген тапшырырга кирәк.

Бу алым эшнең мөһимлеге турында аңлатып тормаска һәм вакыт узу белән килешергә ярдәм итә. Моннан тыш, ул уен, алдан хәбәр итү элементын кертәчәк, баланы уңышка әзерләячәк һәм кирәкмәгән шелтәләүләрдән качарга мөмкинлек бирәчәк. «Бүген бер генә чәчәк тә чәчәк атмады» фразасы «Син миңа тыныч эшләргә бирмәдең» дип әйтүгә караганда яхшырак яңгырый.

Барлык яңалыклар